مدرسهء حلاويه به روايت افلاكى مولانا با چند يارى از مريدان پدر كه ملازم خدمتش بودند در مدرسهء حلاويه نزول فرمود و اين مدرسهء حلاويه « 1 » در آغاز يكى از كنائس بزرگ روميان بود كه آن را بمناسبت قدمت و روايات مذهبى ( درآمدن مسيح و حواريون و اقامت آنان در محل آن كنيسه ) بىاندازه حرمت مىنهادند و چون در سنهء 518 صليبيان بحلب حمله‌ور شدند و امير حلب « 2 » ايلغازى بن ارتق صاحب ماردين عار فرار بر خويش آسان نمود . قاضى ابو الحسن محمد بن يحيى بن خشاب چهار كنيسهء بزرگ را در حلب به صورت مسجد درآورد و يكى همين كنيسه بود كه آن را مسجد سراجين خواندند . بعد از آن نور الدين محمود بن زنگى معروف بملك عادل ( 541 - 569 ) چند حجره و ايوانى بر آن مسجد بيفزود و به صورت مدرسه درآورد ( سنهء 544 ) و بر اصحاب و پيروان ابو حنيفه وقف نمود . در سنهء 643 عمر بن احمد معروف بابن العديم بامر الملك الناصر يوسف بن محمد ( 634 - 659 ) عمارت اين مدرسه را تجديد نمود و بار ديگر در سنهء 1071 بفرمان سلطان محمد خان از سلاطين آل عثمان آن را مرمت كرده‌اند و تا سنهء 1341 هجرى قمرى اين بنا موجود و پاى بر جاى بوده است . اين مدرسه اوقاف بسيار داشته و طلاب آن از هر جهت مرفه و فارغ بال مىزيسته‌اند و واقف شرط كرده بود كه هر ماه رمضان 3000 درهم به مدرس بدهند تا فقها را مهمان نمايد و در نيمهء شعبان و مواليد ائمه دين حلوا قسمت كند و ظاهرا به همين سبب اين مدرسه را حلاويه خوانده‌اند و مدرسين اين مدرسه نيز همواره از علماء بزرگ و نامور انتخاب مىشده‌اند و اولين مدرس آن برهان الدين ابو الحسن بلخى بوده كه وى را از دمشق خواسته‌اند و امام برهان الدين احمد بن على اصولى سلفى را هم بنيابت وى مقرر داشته‌اند و اين مدرسه يكى از مراكز عمدهء حنفيان بوده است .

--> ( 1 ) - كليهء مطالب راجع به مدرسه حلاويه منقولست از كتاب نهر الذهب فى تاريخ حلب تأليف كامل بن حسين بالى حلبى الشهير بالغزى طبع حلب ، جلد دوم ( صفحهء 216 - 234 ) . ( 2 ) - اين سخن در كتاب نهر الذهب نقل شده ولى به روايت ابو الفداء ايلغازى به سال 516 وفات يافته و حكومت حلب در موقع حملهء صليبيان بدان شهر با فرزند او تمرتاش بود كه بسبب تن‌آسانى و عياشى با اهل حلب در اين جنگ همراهى ننمود ، تاريخ ابو الفداء حوادث سنهء 618 .